Schimmel in nieuwbouw

Wie denkt dat een nieuwbouw niet door schimmel kan worden aangetast, zit er naast. Enkele deskundigen gaan er zelfs van uit dat er geen nieuwbouw meer zonder schimmelvorming bestaat. Dr. rer. nat. Gerhard Führer verklaart in een interview onder andere over de schimmeloorzaken en verborgen schimmel in nieuwbouw.

Over de deskundige
In 1993 werd het peridomus Instituut Dr. Führer opgericht door Dr. rer. nat. Gerhard Führer, officieel erkend en beëdigd deskundige voor schadelijke stoffen in binnenruimten. Het instituut voert landelijk "binnenluimte-checks" uit om gebouwgerelateerde ziekten op te helderen en te voorkomen. Dr. Gerhard Führer is ereprofessor aan de Donau-Universiteit Krems in Oostenrijk, heeft verschillende lesopdrachten, onder meer aan de Hogeschool Mainz, organiseert vakconferenties en vervolgopleidingen, is auteur van verschillende vakpublicaties, uitgever van de verzameling "Schimmelvorming in gebouwen" en heeft verschillende octrooieerde procedures voor het opsporen en verwijderen van schadelijke factoren in binnenruimten ontwikkeld.
www.peridomus.de

Sommige deskundigen zijn van mening dat vanwege steeds dichter gebouwde gebouwen geen nieuwbouw meer zonder schimmelvorming bestaat. Wat is uw mening hierover?

Met onze huidige kennis en onvoldoende getalsmateriaal kunnen we hier inderdaad alleen meningen en inschattingen geven. Deze zijn bovendien vaak belangafhankelijk of persoonlijk gekleurd. Ook kennen we de microbiologische staat van oudere gebouwen direct na hun oprichting niet, om een serieuze vergelijking met de huidige nieuwbouwsituatie uit te voeren. Wij hebben echter enkele eerste aanwijzingen die als basis kunnen dienen voor voorzichtige schattingen van schimmel in nieuw opgerichte gebouwen.

Tot maart 2013 hebben wij aan ons deskundigheidsinstituut peridomus in totaal 72 projecten over schimmel in nieuwbouwen verwerkt. De aanleiding was onder meer vochtaanwijzingen, geurafwijkingen of zichtbare schimmelgroei. De projecten betroffen eengezinswoningen, meergezinswoningen, openbare gebouwen en kantoorecomplexen. Het ontmoedigende resultaat van deze opdrachten: In alle 72 gebouwen waren relevante schimmelschade op grote schaal hoofdzakelijk in vloerconstructies en minder vaak in dakconstructies aantoonbaar. De voor een deskundige sanering noodzakelijke werkzaamheden waren altijd zeer omvangrijk en dus kostenintensief.

Schimmel in de dakconstructie, © peridomus Instituut Dr. Führer

Vervolgens werden verschillende punten voor een grove oriëntatie inschatting van de frequentie van schimmelschade in nieuwbouwen als relevant erkend. Onder meer zijn dit:

• Enquêteresultaten onder deskundigen
• Discussies met gespecialiseerde vakmensen
• Individuele beschrijvingen van schadeproblemen
• Eerste studies en publicaties over schimmelschade in nieuwbouwen
• Vanuit economisch oogpunt noodzakelijke snelle bouwmethoden
• Veel waterschade tijdens de bouwfase
• Het weer in Midden-Europa
• De praktijken van de bouwende partijen
• De bouwprocessen ter plaatse

In het geheel leidden deze punten samen met gezond verstand tot het inzicht dat bij de nieuwbouw van een gebouw een verhoogde tot zeer hoge waarschijnlijkheid voor verborgen, niet-zichtbare vocht-/schimmelschade gegeven is.

Welke fouten worden vaak gemaakt bij nieuwbouw, waardoor schimmelschade ontstaat? Hoe kunnen deze fouten voorkomen worden?

Tegen de achtergrond van aangenomen hoge schadekansen werd in het kader van een masterscriptie aan de Donau-Universiteit Krems (Oostenrijk) in 2014 een studie opgesteld, met de volgende vraagstelling: Wat zijn de meest voorkomende vochtsoorzaken als essentiële grondslag voor de aangetoonde verborgen schimmelschade? Als resultaat van deze risicoanalyse voor schimmel in nieuwbouwen werden 3 hoofdoorzaken voor schimmelgroei onderkend:

• De nonchalante en onvoorzichtige omgang van bouwmeesters met water
• Weerinvloeden door regen, lage temperaturen in het winterhalfjaar met condensatievocht door nog niet warmtegeïsoleerde buitenmuren en in het algemeen: winterbouwen
• Watervrijstelling door droogprocessen van pleisterwerk, dekvloeren, mortel en beton

Ook het Umweltbundesamt als Duitse centrale autoriteit voor het vakgebied "schimmel in binnenruimten" heeft in de schimmelrichtlijn van 2016 gewezen op het verschijnsel van nieuwbouwvocht en de gevolgen ervan. Aan de ene kant gaat het om voorkoming van schimmelbegroeiing door bouwvocht: In een massief opgetrokken eengezinswoning uit gemetselde muren, cementpleister, keldersmuren en betonnen verdiepingvloeren worden ongeveer 10.000 liter water benodigd of in het gebouw "ingebouwd". Aan de andere kant laat de bouwpraktijk steeds opnieuw zien dat bouwmaterialen onzorgvuldig buiten en dus ook in de regen worden opgeslagen en in vochtige staat later even onzorgvuldig worden ingebouwd.

In principe zijn schimmel veroorzakende vochtfactoren alleen of in combinatie op elke bouwplaats aan te treffen. Om deze uit te schakelen zijn verschillende maatregelen nodig. Op het dit jaar georganiseerde 7. Würzburg Schimmelpilz-Forum waren schimmelschade en preventiemethoden het centrale thema. Onder meer werden op dit internationale vaakcongres in een voordracht 10 criteria voor schimmelpreventie in planning en uitvoering gepresenteerd. Wat in bouwonderzoek wordt besproken, vereist naar ervaring enige tijd voordat het in de bouwpraktijk aankomt.

De huidige conclusie luidt: Tot op heden zorgt niemand verantwoordelijk voor het onderwerp "vochtigheid" bij nieuwbouw en grijpt waar nodig corrigerend in in plannings- en bouwprocessen, waarom in veel nieuwbouwen verborgen, niet-zichtbare vocht-/schimmelschade te verwachten zijn.

10 criteria voor schimmelpreventie in planning en uitvoering
Door een ontbrekende risico-inschatting laten veel bouwheersen, planners en uitvoerders tot op heden onvoorzichtig de kansen falen om eenvoudige en kosteneffectieve preventieve maatregelen toe te passen. In geval van nood zijn ze aanzienlijk verbaasd over het enorme gezondheidsrisico en de economische schadegevolgen (naar Buchner, transactieboek 7. Würzburg Schimmelpilz-Forum).

Vocht-/schimmelpreventie tijdens de planning
1. Neem de regels van bouwfysica in acht
2. Neem de toepasselijkheid van detailoplossingen in acht
3. Het juiste materiaal op de juiste plaats
4. De toekomst van het verwarmingssysteem
5. Een veelbelovend ventilatieconcept

Vocht-/schimmelpreventie tijdens de uitvoering
6. Duidelijkheid van de aansluitingen
7. Lokale bouwleiding als kwaliteitscontrole
8. Naleving van droogtijden
9. Reinheid op de bouwplaats, bouwhygiëne
10. Vochtbeheer: Als vochtigheid als grondslag voor schimmelgroei niet te vermijden is, beperk deze dan. Is dit ook niet mogelijk, verwijder deze dan onmiddellijk.

Samenvattend moeten schimwelbestendige materialen en schadestollerante constructies de voorkeur krijgen. Verder geldt de oude wijsheid: Vertrouwen is goed, controle is beter.

Hoe kunnen schimmelsporen de gezondheid beïnvloeden?

U vraagt mij als natuurwetenschapper en schimmeldeskundige naar medische aangelegenheden, wat niet mijn werkterrein is. In het licht van onze veelvuldige en talrijke ervaringen met gebouwgerelateerd zieke personen kan ik u echter zeggen dat het in dit onderwerpgebied "niets bestaat wat er niet is". Wat betekent dat concreet: Vaak samenhangend met schimmel in binnenruimten zijn hoofdpijn, huidirritatie, verhoogde infectiegevoeligheid, ademhalingklachten, allergische en astmaachtige aandoeningen. Intussen worden echter ook bijvoorbeeld reumaachtige symptomen en auto-immuunaandoeningen met schimmelschade in verband gebracht. Vanwege gebrek aan onderzoek zijn naar mijn mening nog lang niet alle klachtenbeelden onderkend en vastgelegd die door schimmel in binnenruimten worden veroorzaakt of verergerd. Ongeacht dit is schimmel in binnenruimten ter wille van gezondheidspreventie niet acceptabel.

Schimmel in het gebouw is niet altijd zichtbaar. Hoe herken je verborgen schimmel in nieuwbouw?

Zichtbare schimmelgroei op wand- of plafondoppervlakken worden in vakfacta klein schadegeval genoemd - deze kunnen stofarm met geringe inspanning worden verwijderd. Dergelijke zichtbare schimmelschade is echter vaak slechts het "topje van de ijsberg" en gaat regelmatig gepaard met verborgen, niet-zichtbare schade. Verder redelijke verdenking op verborgen schimmelschade zoals weerinvloeden, waterschade en snelle bouwmethode heb ik al genoemd. Primair getroffen zijn ontoegankelijke holtes van staanderwanden en voorwandinstallaties alsmede isolatielagen van vloer- en dakopbouwen. Deze constructies moeten zo veel mogelijk zonder beschadiging op schimmelschade worden gecontroleerd. Schimmel in de vloerconstructie © peridomus Instituut Dr. Führer Bij aanwezigheid van schade moet de ruimtelijke omvang worden bepaald. Voor het opsporen en lokaliseren van schimmelbegroeiing in binnenruimten is de afgelopen jaren een inmiddels gestandaardiseerde, kosteneffectieve werkwijze ontwikkeld en octrooieerd, waarmee ons instituut een uniek kenmerk heeft. Als alternatief zouden een groot aantal bouwdeelopeningen en microbiologische laboratoriumonderzoeken kunnen worden uitgevoerd, wat echter in een nieuw opgetrokken huis tot een "Zwitserse kaas" en onevenredig hoge kosten leidt. Alleen met een deskundig onderzoek kunnen vocht-/schimmelschade worden opgespoord, ruimtelijk worden ingeperkt of worden uitgesloten.

Opmerkingen: Zonder passende meettechnische hulpmiddelen zijn "nieuwbouwschade" niet op te sporen. Alleen op basis van een sensorische indruk verborgen, niet-zichtbare schimmelschade willen uitsluiten grenst aan "handoplegging" en "koffiedik kijken". Door bepaalde kringen graag ingestelde luchtruimtonderzoeken op schimmelsporen zijn onvoldoende, omdat met deze methode aanwezige verborgen schimmelschade meestal niet opspoorbaar is.

Wat adviseert u bouwheersen bij ontdekking van schimmelschade in nieuwbouw? Waar moet men op letten bij sanering van schimmelschade?

Allereerst moet elk gebouw ook met betrekking tot mogelijke verborgen, niet-zichtbare schimmelschade worden opgeleverd, om dergelijke uit te sluiten. Dit is insofern zinvol en noodzakelijk, omdat na oplevering de bewijslast omkeert en de bouwmeesters het schadegeval moet aantonen. Om onnodige wantrouwvorming te voorkomen, moet het bewijs of uitsluiting van schimmelschade worden uitgevoerd door een deskundige die door de bouwmeester is ingehuurd, die in geval van twijfel ook voor de juistheid van zijn opgegeven gegevens aansprakelijk kan worden gesteld.

Een erkende schimmelschade heeft tot gevolg dat de bouwmeester een "schimmelvrij" gebouw bestelde en van de contractant (projectontwikkelaar of algemeen aannemer) een vocht-/schimmelschade ontvangt. Volgens werkovereenkomst is dit een duidelijke situatie, die bijvoorbeeld tot verbeteringswerk leidt. Bij een architect-gebouw moet bij aanwezigheid van verborgen schimmelschade ervan worden uitgegaan dat, onafhankelijk van ambachtelijke tekortkomingen, de wijze waarop de bouwleiding respectievelijk bouwtoezicht onvoldoende was en dus aansprakelijkheids- en garantierechten ontstaan. Vanwege hoge kosten bij schimmelschade worden voor handhaving van bouwheersrechten naar ervaring deskundige deskundigen en bouwrechtadvocaten voor een gekwalificeerde zaaksvoordracht benodigd.

Onafhankelijk van verantwoordelijkheden moet bij deskundige schimmelsanering al belast materiaal worden verwijderd en door onbelast materiaal worden vervangen. Daarnaast moeten zogenaamde secundaire contaminaties door grondige reiniging worden geëlimineerd. Dit is begrijpelijk zeer omvangrijk en dus kostenintensief, waarom de schadeveroorza ker dergelijke saneringsnoodzakelijkheden graag kritisch ter discussie stelt. Aangezien vaak onvolledige sanieringen of zelfs foute sanieringen worden uitgevoerd, moet door een saneringscontrole worden aangetoond en gedocumenteerd dat de bestelde microbieel onbelaste toestand is bereikt. Het onderzoek behoort tot een deskundige sanering en moet dus door de veroorzaker worden betaald. Zonder dergelijke zekerheid gaan de ruimtegebruikers onnodige gezondheidsrisico's in en hebben zij bij latere verkoop geen bewijs voor een "schimmelvrij" huis. Dit leidt typisch tot een onberekbare waardevermindering van de onroerend goed.

Hoe kunnen bewoners door hun eigen woongedrag schimmel in nieuwbouw voorkomen?

Eigenlijk helemaal niet, aangezien de schimmelschade al voor inbedrijfstelling is ontstaan. Onafhankelijk daarvan moet uiteraard door verstandig gebruikersgedrag de gezondheidsvergund situatie worden onschadelijk gemaakt. Een Ventilatie conform de OKK-regel (Vaak - Kort-Krachtig) met volledig geopende ramen zonder kipstelling vermindert het symptoom "slechte lucht". Even zinvol is na verhuizing een bovengemiddelde verwarming van alle ruimten om "de restvochtuit te drijven" als grondslag voor verdere schimmelgroei.

Vaak wordt betoogd dat men immers een technische woningluchting heeft en dat dus geen schimmelschade kan ontstaan. Hiertegenin is aan te voeren dat bijvoorbeeld een gecontroleerde toe- en afvoerventilatie pas na volledige elektroinstallatie, dus kort voor inbedrijfstelling in bedrijf wordt genomen. Bij een op dit moment al aanwezig "nieuwbouwschimmischade" komt deze inrichting te laat.

© Bundesanzeiger-Verlag.Boekaanbeveling "Schimmel en andere schadelijke factoren op de bouwplaats"

Praktisch en begrijpelijk legt Dr. Gerhard Führer complexe biologische en bouwfysische situaties uit. Hij onthuld de veelvoudige redenen voor saneringsfouten en licht deze toe aan de hand van talrijke praktijkvoorbeelden. Met betrekking tot probleemstellingen zoals bijvoorbeeld leidingwaterschade, overstromingen en nieuwbouwvocht informeert Führer waarop het aankomt bij deskundige sanering.

Een perfecte gids voor iedereen die zich tegen foute sanieringen wil wapenen, een verbouwing of nieuwbouw van een gebouw plant.

Redaktioneller Hinweis: Trotz größter Sorgfalt bei der Recherche und Erstellung unserer Inhalte bitten wir Sie, stets die Gegebenheiten vor Ort sowie die Hersteller-Hinweise am jeweiligen Produkt zu beachten. Wir bemühen uns, alle Informationen korrekt, vollständig und aktuell zu halten, können jedoch keine Garantie dafür übernehmen.