Monumentale renovatie correct plannen!

Beschermde monumenten overtuigen met een bijzondere charme. Bij een monument is echter vaak een renovatie nodig. Eigenaren van monumenten moeten veel in acht nemen, zoals het verkrijgen van een vergunning bij de lokale monumentenautoriteit.

Deskundig interview met Klaus-Jürgen Edelhäuser
Klaus-Jürgen Edelhäuser is raadgevend ingenieur en voorzitter van de werkgroep „Erfgoedonderhoud en bouwen in bestaande omgeving" bij de Bayerische Ingenieurekammer-Bau (BayIka).

Hij werkt ook als docent bij de Bayerische Ingenieurekammer-Bau en bij het IF-Bau van de Architectuurkamer Baden-Württemberg.
Klaus-Jürgen Edelhäuser is bovendien managing partner van het architectuur- en ingenieursburo „Konopatzki & Edelhäuser Architekten und Beratende Ingenieure GmbH". Daar is hij vooral actief op het gebied van draagwerksplanning bij erfgoedgebouwen en op het gebied van energetische modernisering van erfgoedgebouwen.

Interview met Klaus-Jürgen Edelhäuser over erfgoedrestauratie

Wat wordt verstaan onder erfgoedgebouwen?
Erfgoedgebouwen zijn gebouwen waarvan het behoud van openbaar belang is. De reden hiervoor kan historisch, artistiek, stedebouwkundig, wetenschappelijk of volkkundig belang van het bouwwerk zijn. Hoewel de definitie van erfgoed in elke deelstaat anders is, staat deze beschrijving zinnig gezegd in alle erfgoedwetten.

Wat zijn typische bewoonde erfgoedgebouwen? Welke bijzonderheden hebben erfgoedpanden?
Erfgoedgebouwen komen in grote verscheidenheid voor. De bouwwijzen verschillen niet alleen per bouwperiode, maar ook regionaal sterk. Dit maakt het moeilijk om typische bewoonde erfgoedgebouwen te definiëren.Erfgoedgebouw Middeleeuwen Schwäbisch HallIn sommige gebieden zijn vakwerkconstructies bijvoorbeeld zeer verbreid. Vooral op het platteland of in kleinere steden zijn dergelijke gebouwen nog frequent aan te treffen. Met name wanneer het om siervakwerkgebouwen gaat, is de erfgoedwaarde van deze gebouwen duidelijk waarneembaar.
In grotere steden vindt men meestal, afhankelijk van de mate van oorlogsvernieling, gebouwen uit de eeuwwisseling. Deze gebouwen zijn in tegenstelling tot de vakwerkgebouwen meestal geheel massief gemetseld.
Een ander segment van bewoonde erfgoedgebouwen zijn de gebouwen van naoorlogse architectuur. Bij de gebouwen uit de eerste fase van wederopbouw zijn zowel de eenvoudige bouwwijze, bijvoorbeeld bij wijkwoningen, als het zuinige materiaalgebruik (bijv. dunne wanden) kenmerkend. Later krijgt het bouwmateriaal beton ook in woningbouw grote betekenis, wat zich in de architectuur weerspiegelt. Aangezien deze bouwwerken grotendeels voor de eerste oliecrisis werden opgetrokken, is de energetische kwaliteit van deze bouwwerken vaak niet zo goed.

Welke restauratie- en moderniseringsmaatregelen komen bij erfgoedgebouwen vaak voor?
Veelvoorkomende reparatie- en moderniseringsmaatregelen bij deze gebouwen zijn ramen en daken, gevolgd door huistechnische installaties (verwarming, water- en elektriciteitsinstallatie). Dit is natuurlijk altijd afhankelijk van de mate waarin de gebouwen zijn onderhouden en verzorgd. Bij vakwerkhuizen omvatten de restauratiewerkzaamheden gewoonlijk ook reparaties aan de houten constructiedelen van het vakwerk – vooral als het om zichtbaar vakwerk gaat. Verdere restauratie- en moderniseringsmaatregelen betreffen dan meestal de afwerkingen in het binnengebied (vloeren, wanden en plafonds).

Waar moet je op letten bij restauratie van erfgoedgebouwen?
Bij restauratie van erfgoedgebouwen geldt het beginsel dat het bouwwerk niet mag worden beschadigd of vernield en dat het uiterlijk behouden moet blijven. Bovendien mogen waardevolle bestanddelen niet worden beschadigd of verwijderd. Hiertoe behoren bijvoorbeeld wandschilderingen of stucwerk en houtafwerkingen. De bescherming van erfgoedgebouwen is in elke deelstaat verankerd in de erfgoedwet. Bij elke restauratie moet daarom toestemming of vergunning worden verkregen van de onderste erfgoedautoriteit (meestal de bouw- of vergunningsautoriteit). Hiervoor moeten de gewenste maatregelen nauwkeurig worden beschreven en ter goedkeuring worden ingediend.

Welke voorschriften geven autoriteiten bij energetische restauratie van erfgoedgebouwen?
De voorschriften van de autoriteiten verschillen van geval tot geval sterk. Een belangrijk beslissingskriterium is het uiterlijk van het bouwwerk. Zo zal het bijvoorbeeld weinig bijval oogsten als een gevel met siervakwerk of met vormgevingselementen van pleisterwerk of natuursteen met isolatie moet worden bedekt. Voor ramen geldt meestal de voorkeur voor reparatie boven vervanging. Naast het uiterlijk is echter ook de waardigheid van de bouwdelen van groot belang. Als er bijvoorbeeld waardevolle pleisterlagen of beschilderingen aanwezig zijn, moeten deze uiteraard behouden blijven. Zoals hierboven al aangegeven, zijn er geen algemene richtlijnen. De richtlijnen van de autoriteiten richten zich meestal exact op de aanwezige situatie en zijn waardigheid ervan.

Moeten erfgoedgebouwen bij energetische restauratie aan dezelfde wettelijke vereisten voldoen als normale oudehuizen?
In principe moeten bij de energetische modernisering van een erfgoedgebouw ook de actueel geldende wettelijke voorschriften worden nageleefd. Als bijvoorbeeld het bovenste verdiepingsvloer wordt geïsoleerd, moet aan de eisen en nachwerpverplichting van de actueel geldende Energiebespaarverordening (EnEV) worden voldaan.Erfgoedgebouw München Gründerzeit Afwijkingen zonder verdere aanvraag zijn volgens §24 EnEV echter mogelijk als de substantie of het uiterlijk door passende nachwerpings- of isolatiemaatregelen zou worden aangetast of als andere maatregelen tot onevenredig hoge kosten zouden leiden. Hier geldt echter in principe: het moet worden gecontroleerd of aan de vereisten kan worden voldaan of niet. Het is echter ook belangrijk dat bijv. de bepalingen van de minimale warmtebescherming volgens DIN 4108 in acht worden genomen bij het aanbrengen van isolatie. De mogelijkheid om af te wijken van de wettelijke vereisten volgens §24 EnEV is niet van toepassing op de bepalingen van de norm! Erfgoedgebouwen zijn uitgesloten van de verplichting tot indiening van een energieprestatiecertificaat.

Welke restauratie- en moderniseringsmaatregelen kunnen bij erfgoedgebouwen in de regel zonder problemen worden uitgevoerd en welke niet?
De mogelijke bouwmaatregelen aan erfgoedgebouwen verschillen natuurlijk van geval tot geval. Een modernisering van de huistechnische installaties (bijv. verwarming) is in de regel probleemloos mogelijk. Moeten het bovenste verdiepingsvloer worden geïsoleerd, dan leggen erfgoedautoriteiten in de regel geen veto uit als de schadeverijheid van de constructie is gegarandeerd. Wordt aan een niet-zichtbare plek (bijv. achtertuin) een gevel van buitenaf geïsoleerd en is verzekerd dat daarbij geen historische substantie wordt beschadigd, is dit in de praktijk meestal ook mogelijk. Zonnepaneelinstallaties op standaards of ander technisch materiaal (bijv. warmtepomp) die op niet-zichtbare plaatsen worden aangebracht, worden vaak ook zonder problemen geaccepteerd.

Dit is anders voor maatregelen die het uiterlijk aantasten of die de bouwstructuur in gevaar brengen. Buitenwandisatie bij waardevolle gevelafwerkingen of zonnepanelen op het zichtbare dak zullen waarschijnlijk niet worden toegestaan. Ook binnenisolatie wordt vaak alleen toegestaan als de schadeverijheid van de bestaande toestand door een bouwfysicus is gecontroleerd en als er geen waardevolle oppervlakken in het binnengebied aanwezig zijn.

Hoe ga je voor als je een erfgoedgebouw moet restaureren? Welke rol speelt de erfgoedautoriteit daarbij? Welk plan moeten eigenaars van erfgoedgebouwen maken?
Als je een erfgoedgebouw wilt restaureren, moet je je eerst wenden tot een ontwerper die ervaring heeft met dergelijke bouwwerken. Als energetische modernisering is gepland, moet je een daarvoor gekwalificeerde „energieadviseur voor erfgoedgebouwen" (WTA) inschakelen. Gewoonlijk is eerst een bestandsanalyse nodig om de vereiste maatregelen daaruit af te leiden of om de wensen van de eigenaar met het erfgoedgebouw in overeenstemming te brengen.

Alleen als je de (historische) bestaande situatie goed kent, heb je planningszekerheid en dus ook kostensekerheid voor de latere bouwmaatregelen. Vervolgens moet, afhankelijk van de deelstaat, toestemming of vergunning voor de gewenste maatregelen worden verkregen van de onderste erfgoedautoriteit. Gewoonlijk wordt dan op een ter-plaatsoverleg opgehelderd of nog speciale onderzoeken nodig zijn (bijv. deelname van een restaurator) en in welke mate de maatregelen mogen worden uitgevoerd.

Wat gebeurt er als je zonder goedkeuring van de autoriteiten restaureert of omgebouwd?
Als je een erfgoedgebouw zonder toestemming umbouwt of restaureert, pleeg je een administratief inbreuk. Een geldboete kan worden opgelegd. Het kan echter ook worden geëist dat u na ongeoorloofde ingrepen de oorspronkelijke staat moet herstellen.

Kun je het erfgoedgebouw in eigenarbeid restaureren of is een specialist nodig? Waar kun je het best advies krijgen? Is een deskundige absoluut noodzakelijk?
De instandhouding en modernisering van erfgoedgebouwen moet men aan daarvoor gekwalificeerde ambachtslieden overlaten. Zeker kan de een of ander klus ook op begeleiding in eigenarbeid worden uitgevoerd. Maar in de praktijk is het niet zonder ambachtslieden mogelijk.
Zoals hierboven al vermeld, moet je zeker ook een erfgoedervaren ontwerper, bijv. een ingenieur, inschakelen, die de bestaande toestand onderzoekt en de maatregelen ontwerpt. Zo'n ontwerper kan dan ook beoordelen of bijv. statische maatregelen nodig zijn of of nog andere deskundigen nodig zijn.
Een deskundige is zeker niet absoluut noodzakelijk. Een ervaren ontwerper is echter zeer aan te bevelen. In de regel kun je je bij de respectieve deelstaatsdiensten voor erfgoedonderhoud laten adviseren. Ook de architectuur- en ingenieurskamers verstrekken vaak gratis informatie voor bouwinitiatiefnemers. Bij de Bayerische Ingenieurekammer-Bau kunnen bouwinitiatiefnemers bijvoorbeeld gratis de brochures zoals „Bouwmaatregelen aan erfgoedgebouwen" en „101 vragen – 101 antwoorden. Erfgoedonderhoud – Bouwen in bestaande omgeving" als gratis e-boek ontvangen.

Welke subsidiemogelijkheden en belastingverlichting zijn mogelijk voor eigenaren van erfgoedgebouwen bij restauratiewerkzaamheden?
Als je een erfgoedgebouw wilt restaureren of moderniseren, staan in principe subsidiemiddelen van verschillende subsidiegevers ter beschikking. Informatie hierover kun je krijgen bij de erfgoedautoriteit (Bouwtoezicht) of bij de erfgoedspecialisten (Deelstaatsdienst voor erfgoedonderhoud). Voor energetische modernisering heeft de KfW-Bank enkele jaren geleden het „Efficiëntiehuis erfgoed" opgezet, wat zeer aantrekkelijke subsidiemogelijkheden biedt voor erfgoedpandeigenaars. Bovendien bestaan er goede mogelijkheden voor belastingaftrek. Ook hierover informeren in de regel de hierboven genoemde autoriteiten. Als je een ontwerper met passende ervaring raadpleegt, zal deze je ook hierbij kunnen helpen.

Redaktioneller Hinweis: Trotz größter Sorgfalt bei der Recherche und Erstellung unserer Inhalte bitten wir Sie, stets die Gegebenheiten vor Ort sowie die Hersteller-Hinweise am jeweiligen Produkt zu beachten. Wir bemühen uns, alle Informationen korrekt, vollständig und aktuell zu halten, können jedoch keine Garantie dafür übernehmen.